سپاسگزاری
بر خود لازم میدانم که از استاد محترم راهنما جناب آقای دکتر صوفی کمال تشکر و قدردانی را داشته باشم که در پله پلهی این راه، هیچ گونه راهنمایی و امید را از من دریغ نداشته و در تمامی راه گام به گام همراهم بودهاند
همچنین از جناب آقای دکتر نجابت که مشاورهی این پایاننامه را بر عهده داشتهاند سپاسگزارم
از داور ارجمند، جناب آقایان دکتر سلیمانپور که زحمت داوری این پایاننامه را پذیرفتند و با ارائهی نظرات ارزشمندشان، بر غنای علمی این اثر افزودند، کمال تشکر و قدردانی را دارم. بیشک اخلاق، ادب، متانت، و دقت و تعهد، از جمله صفات نیکوی این بزرگوار است که همواره به یاد خواهم داشت.
و مهمتر از همه از پدر و مادر عزیزم که همیشه دعای خیرشان بدرقهی راهم بوده است نهایت سپاس را دارم.

فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکیدهی فارسی1
فصل اول: کلیات
1-1- مقدمه4
1-2- تعاریف و اصطلاحات6
1-2-2- آبخیزداری6
1-2-3- اقدامات7
1-2-4- ارزیابی7
1-2-5- فنآوری7
1-2-6- فنآوریهای حفاظت آب و خاک 8
1-2-7- راهکارهای حفاظت آب و خاک 10
1-2-8- مدیریت پایدار زمین10
1-2-9- حفاظت آب و خاک11
1-2-10- تخریب زمین11
1-2-11- تخریب فیزیکی12
1-2-12- مرحلهی پیشگیری12
1-2-13- مرحلهی کاهش12
1-2-14- مرحلهی احیاء13
1-2-15- کاربری اراضی13
1-2-16- کاربران اراضی13
1-12-17- طول دورهی رشد 14
1-2-18- گروههای فنآوری حفاظت آب و خاک14
1-2-18-1- کشاورزی حفاظتی14
1-2-18-2- کود/ کمپوست (اصولاً اقدامات زراعی)14
1-2-18-3- نوارها/ پوشش گیاهی (اصولاً اقدامات گیاهی)14
1-2-18-4- تلفیق جنگل با زراعت15
1-2-18-5- جمعآوری آب (سازه با گیاهی)15
1-2-18-6- کنترل خندق (ترکیبات سازهای با گیاهی)15
1-2-18-7- تراس/سکوها (سازهای، اما اغلب ترکیب شده با گیاهی و یا زراعی)15
1-2-18-8- مدیریت مراتع (اقدامات مدیریتی با ترکیب اقدامات گیاهی و زراعی)16
1-2-18-9- دیگر فنآوریها16
1-3- ضرورت انجام تحقیق16
1-4- اهداف تحقیق18
1-5- سؤالات تحقیق19
1-6- فرضیات تحقیق19
فصل دوم: پیشینهی تحقیق
2-1- تعریف برنامهی جهانی راهکارها و فنآوریهای حفاظت آب و خاک (WOCAT)21
2-1-1- پرسشنامهی WOCAT21
2-2- مطالعات داخلی22
2-3- تحقیقات و مطالعات خارجی25
فصل سوم: مواد و روشها
3-1- معرفی منطقهی مورد مطالعه29
2-3- روش تحقیق30
فصل چهارم: نتایج
4-1- فعالیتهای آبخیزداری صورت گرفته در محدودهی حوزهی آبخیز لپویی 36
4-2- کاربری اراضی قبل از حفاظت38
4-3- کاربری اراضی بعد از حفاظت 39
4-4- نوع تخریب40
4-5- مراحل مداخله41
4-6- محیط طبیعی42
4-6-1- نوع اقلیم42
4-6-2- شیب43
4-6-3- مواد آلی خاک44
4-7- محیط انسانی (وضعیت معیشت)45
4-7-1- جهات تولید45
4-7-2- تولیدات46
4-8- تأثیرات اکولوژیکی بهبود عملکرد سیستم آب و زمین48
4-8-1- کاهش تلفات خاک50
4-8-2- بهبود پوشش خاک52
4-8-3- افزایش حاصلخیزی خاک53
4-9- تجزیه و تحلیل65
فصل پنجم: نتیجهگیری و پیشنهادها
5-1- کاربری اراضی قبل از حفاظت67
5-2- کاربری اراضی بعد از حفاظت 68
5-3- نوع تخریب69
5-4- مراحل مداخله70
5-5- محیط طبیعی72
5-5-1- نوع اقلیم72
5-5-2- شیب74
5-5-3- مواد آلی خاک75
5-6- محیط انسانی (وضعیت معیشت)77
5-6-1- جهات تولید77
5-6-2 تولیدات78
5-6-2-1- تولید علوفه78
5-7- تأثیرات اکولوژیکی80
5-7-1- بهبود عملکرد سیستم آب و زمین80
5-7-2- کاهش تلفات خاک82
5-7-3- بهبود پوشش خاک84
5-7-4- افزایش حاصلخیزی خاک85
5-8- نتیجهگیری87
5-9- پیشنهادها94
منابع
منابع فارسی96
منابع انگلیسی97
پیوستها99
چکیدهی انگلیسی126
فهرست جدولها
عنوان صفحه
جدول 4-1- اقدامات گیاهی36
جدول 4-2- اقدامات سازهای36
جدول 4-3- برخی از خصوصیات اقدامات حفاظت آب و خاک در حوزهی آبخیز لپویی38
جدول 4-4- افزایش منافع خارج از حوضه55
جدول 4-5- ضررهای تولیدی و اقتصادی- اجتماعی56
جدول 4-6- افزایش منافع خارج از حوضه58
جدول 4-7- ضررهای تولیدی و اقتصادی- اجتماعی59
جدول 4-8- افزایش منافع خارج از حوضه61
جدول 4-9- ضررهای تولیدی و اقتصادی- اجتماعی61
جدول 4-10- افزایش منافع خارج از حوضه63
جدول 4-11- ضررهای تولیدی و اقتصادی- اجتماعی64
جدول 4-12- شاخصهای آماری و آزمون t زوجی برای مقایسه صفات مورد بررسی65
جدول 5-1- خلاصهای از خصوصیات فنآوریهای حفاظت آب و خاک (حوزهی آبخیز لپویی)…88
جدول 5-2- بعضی از راههای مختلف مبارزهی یک فنآوری با فرسایش و تخریب90
جدول 5-3- هزینهها و درآمدهای طرحهای اجرا شده در حوزهی آبخیز لپویی91
فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار 4-1- کاربری اراضی قبل از حفاظت در حوزهی آبخیز لپویی39
نمودار 4-2- کاربری اراضی بعد از حفاظت در حوزهی آبخیز لپویی39
نمودار 4-3- انواع تخریب در حوزهی آبخیز لپویی40
نمودار 4-4- مراحل مداخله در حوزهی آبخیز لپویی41
نمودار 4-5- طبقهبندی اقلیمی اقدامات انجام گرفته در حوزهی آبخیز لپویی به روش
WOCAT42
نمودار 4-6- وضعیت شیب در حوزهی آبخیز لپویی43
نمودار 4-7- مواد آلی در حوزهی آبخیز لپویی44
نمودار 4-8- جهات تولید در حوزهی آبخیز لپویی45
نمودار 4-9- تولید علوفه در حوزهی آبخیز لپویی46
نمودار 4-10- افزایش رطوبت خاک49
نمودار 4-11- کاهش تلفات خاک در حوزهی آبخیز لپویی51
نمودار 4-12- بهبود پوشش خاک حوزهی آبخیز لپویی52
نمودار 4-13- نمودار افزایش حاصلخیزی خاک در حوزهی آبخیز لپویی53
نمودار 5-1- کاربری اراضی قبل از حفاظت در حوزهی آبخیز لپویی67
نمودار 5-2- کاربری اراضی قبل از حفاظت در دیگر نقاط دنیا67
نمودار 5-3- کاربری اراضی بعد از حفاظت در حوزهی آبخیز لپویی68
نمودار 5-4- کاربری اراضی بعد از حفاظت در دیگر نقاط دنیا68
نمودار 5-5- انواع تخریب در حوزهی آبخیز لپویی70
نمودار 5-6- نوع تخریب در دیگر نقاط دنیا70
نمودار 5-7- مراحل مداخله در حوزهی آبخیز لپویی71
نمودار 5-8- مراحل مداخله در دیگر نقاط دنیا71
نمودار 5-9- طبقهبندی اقلیمی اقدامات انجام گرفته در حوزهی آبخیز لپویی به روش
WOCAT73
نمودار 5-10- طبقهبندی اقلیمی اقدامات حفاظت آب و خاک در دیگر نقاط دنیا با روش
WOCAT73
نمودار 5-11- وضعیت شیب در حوزهی آبخیز لپویی74
نمودار 5-12- وضعیت شیب در دیگر نقاط دنیا75
نمودار 5-13- مواد آلی در حوزهی آبخیز لپویی76
نمودار 5-14- مواد آلی در دیگر نقاط دنیا76
نمودار 5-15- جهات تولید در حوزهی آبخیز لپویی77
نمودار 5-16- جهات تولید در دیگر نقاط دنیا78
نمودار 5-17- تولید علوفه در حوزهی آبخیز لپویی79
نمودار 5-18- تولید علوفه در دیگر نقاط دنیا80
نمودار 5-19- افزایش رطوبت خاک81
نمودار 5-20- افزایش رطوبت خاک در دیگر نقاط دنیا82
نمودار 5-21- کاهش تلفات خاک در حوزهی آبخیز لپویی83
نمودار 5-22- کاهش تلفات خاک در دیگر نقاط دنیا83
نمودار 5-23- بهبود پوشش خاک حوزهی آبخیز لپویی84
نمودار 5-24- بهبود پوشش خاک در دیگر نقاط دنیا85
نمودار 5-25- نمودار افزایش حاصلخیزی خاک در حوزهی آبخیز لپویی86
نمودار 5-26- افزایش حاصلخیزی خاک در دیگر نقاط دنیا86
فهرست شکلها
عنوان صفحه
شکل 1-1- نمونهای از اقدام پوشش گیاهی9
شکل 1-2- نمونهای از اقدام سازهای9
شکل 1-3- نمونهای از اقدام مدیریتی10
شکل 3-1- موقعیت جغرافیایی منطقهی مورد مطالعه29
شکل 3-2- برداشت نمونه خاک در اقدام بند خاکی31
شکل 3-3- برداشت نمونه خاک در اقدام نهالکاری بادام31
شکل 3-4- اندازهگیری رطوبت خاک به روش کُرگیری32
شکل 4-1- نمایی از نهالکاری در حوزهی آبخیز لپویی36
شکل 4-2- نمایی از کپهکاری در حوزهی آبخیز لپویی37
شکل 4-3- نمایی از مدیریت (قرق) در حوزهی آبخیز لپویی37
شکل 4-4- نمایی از بند خاکی در حوزهی آبخیز لپویی37
شکل 4-5- میزان علوفه در نقطه شاهد47
شکل 4-6- میزان علوفه در نهالکاری بادام47
شکل 4-7- میزان علوفه در بند خاکی47
شکل4-8- میزان علوفه در مدیریت 48
شکل 4-9- میزان علوفه در کپهکاری48
شکل 4-10- برداشت نمونهی خاک در اقدام مدیریت49
شکل 4-11- برداشت نمونه خاک در اقدام کپهکاری50
شکل 4-12- اندازهگیری رطوبت خاک به روش کُرگیری50
شکل 4-13- نمایی از بند خاکی در حوزهی آبخیز لپویی56
شکل 4-14- نمایی از بادامکاری در حوزهی آبخیز لپویی59
شکل 4-15- نمایی از کپهکاری در حوزهی آبخیز لپویی62
شکل 4-16- نمایی از مدیریت در حوزهی آبخیز لپویی64

ارزیابی اقدامات حفاظت آب و خاک با استفاده از روش جهانی WOCAT
(مطالعهی موردی: حوزهی آبخیز لپویی (فارس) )
به وسیله: آنا شعربافی
چکیده
سرمایهگذاری در اقدامات حفاظت آب و خاک نیازمند بررسی دقیق و طراحی بر مبنای تجربیات ثبت شده و ارزیابی اثرات و منافع حاصل از اقدامات است. برای مقایسه اقدامات حفاظت آب و خاک در نقاط مختلف لازم است یک روش استاندارد مورد تأیید همهی متخصصان در زمینهی آبخیزداری قرار گیرد. این تحقیق در نظر دارد تا نتایج کاربرد روش استاندارد برنامهی جهانی بررسی روشها و فنآوریهای حفاظت آب و خاک WOCAT)) در ارزیابی فناوریهای انجام شده در عرصهی حوزهی آبخیز لپویی در استان فارس را ارائه نماید. با بازدید میدانی از حوضهی مورد مطالعه و شناسایی فنآوریهای موجود، نسبت به تهیهی گزارش برای هر فنآوری اقدام گردید. مراجعه به کارشناسان آبخیزداری ادارهی منابع طبیعی استان و شهرستان، مصاحبه با مردم منطقه، برداشت نمونههای لازم خاک، تهیهی گزارشات مالی و در پایان با بازدید میدانی، اقدام به تکمیل پرسشنامهی اصلیWOCAT شد. نتایج این تحقیق نشان میدهد که ایجاد تعاونی آبخیزداری و اجرای فنآوریهای حفاظت آب و خاک نظیر کشت درختان مثمر بادام به جای مراتع فقیر بر روی تپههای با شیب 16 تا 30 درصد، سبب کنترل انواع فرسایش (سطحی و شیاری) در حوزهی آبخیز لپویی شده است. یکی از نشانههای موفقیت این پروژه، کاهش قابل ملاحظهی رواناب سطحی و دیگری کاهش میزان فرسایش خاک از 64/3 به 4/2 تن در هکتار در سال که معادل کاهش مقدار 2/1 تن در هکتار در سال می باشد. با اجرای فنآوری نهالکاری بادام، عرصهای به وسعت 170 هکتار از اراضی مرتعی فقیر به باغهای بادام تبدیل گردیده است. طرح فوق باعث گردید که مهمترین فرسایش در حوضه (فرسایش آبی) کنترل گردد و پوشش گیاهی به میزان 50 درصد افزایش یابد. نسبت سود به هزینه، پس از اجرای این فنآوری معادل (4/1) و نسبت درآمد حاصل از فنآوری جدید «کشت درختان مثمر» به فنآوری قبلی «مراتع فقیر» معادل 5/26 برابراست. در اقدام بندخاکی باعث گردید که فرسایش خاک از 6/3 تن در هکتار در سال به 3/3 تن در هکتار در سال کاهش یابد. با اجرای این اقدام، تعداد 20حلقه چاه برای مصارف کشاورزی احداث گردید که سطح زیر کشتی معادل 100 هکتار به اراضی کشاورزی منطقه اضافه گردید و بند خاکی باعث جلوگیری از سیلاب گردید. جهت اجرا این طرح 900 میلیون ریال هزینه گردیده است که درآمدی معادل 1 میلیارد ریال در سال ایجاد گردید. سود حاصل از اجرای طرح فوق 1/1 برابر میباشد. با اجرای طرح مدیریت، پوشش گیاهی افزایش یافته، رواناب کاهش یافته، فرسایش خاک از 6/3 تن در هکتار در سال به 1/3 تن در هکتار در سال کاهش یافته است. سود اجرای طرح مدیریت معادل 1/1 برابر نسبت به قبل میباشد. با اجرای طرح کپهکاری، فرسایش خاک از 6/3 به 25/3 تن در هکتار در سال کاهش یافته است. سود حاصل از اجرای طرح کپهکاری 08/1 برابر است. از آثار دیگر این پروژهها، معکوس شدن روند مهاجرت و برگشت بسیاری از جوانان بومی با نرخ 10 درصد بوده است. اقدامات انجام شده در منطقه آثار موفقی داشته است و با توجه به پرسشنامهی تکمیلی WOCAT نهالکاری بادام در نزد ساکنان منطقه از اهمیت و جایگاه خاصی نسبت به دیگر اقدامها برخوردار است.
واژههای کلیدی: حوزهی آبخیز لپویی، WOCAT، ارزیابی، فنآوریهای حفاظت آب و خاک.

فصل اول
کلیات

1-1- مقدمه
از آن جا که یک آبخیز، سیستمی طبیعی است که عوامل بیرونی غیر طبیعی (انسانی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی) نیز در آن تأثیر میگذارند، نحوهی برخورد و مدیریت این سیستم برای دستیابی به اهداف مورد نظر بسیار پیچیده و حساس است. از این رو تنظیم برنامهها و طرحهای دقیق بدون در نظر گرفتن عوامل اجتماعی و انسانی با موفقیت چندانی روبرو نخواهد شد.
امروزه، حفاظت آب و خاک اهمیت جهانی دارد. کوفی عنان دبیر اسبق سازمان ملل متحد بیان میدارد که 3/1 زمینهای جهان تخریب یافتهاند (رحیمی، 1389؛ به نقل از یونسدی12005). در سطح بینالمللی، 92 درصد از خاک، به طور مستقیم یا غیرمستقیم توسط کشاورزی تخریب یافته است؛ 28 درصد توسط آزمایشهای کشاورزی، 35 درصد توسط چرای مفرط، و 29 درصد توسط قطع درختان جنگلی برای توسعهی اراضی کشاورزی جدید (رحیمی، 1389؛ به نقل از سیمونوس21996).
فنآوریهای حفاظت آب و خاک به راههای مختلف به طور مؤثر با تخریب زمین مبارزه میکند اما بیشتر زمینهای کشاورزی هنوز بهطور مؤثر مورد حفاظت قرار نگرفتهاند و حفاظت آب و خاک نیاز به گسترش بیشتری دارد. منافع پتانسیل اکوسیستم فرای کاهش فرسایش خاک و از دست دادن آب است. اینها شامل عملکرد هیدرولوژیکی آبخیز تضمین جریان پایه، کاهش سیلاب، و تصفیهسازی منابع آب، و نیز ترسیب کربن و نگهداری از تنوع زیستی بر روی زمین و زیرزمین میباشند (لینیگر3 و همکاران، 2008).
با افزایش سریع جمعیت جهان، میزان بهرهبرداری انسان از زمین و طبیعت افزایش یافته و در نتیجه باعث تخریب هر چه بیشتر و سریعتر زمین و طبیعت گردیده است که این یکی از معضلات بسیار مهم قرن بیست و یکم خصوصا در کشورهای جهان سوم و همچنین ایران میباشد. به منظور تلاش برای پیشگیری از این روند، دولتها و سازمانهای بینالمللی مربوطه، اصول و روشهای مدیریت آبخیزداری را از دههی 1960 تاکنون به کار گرفتهاند (لینیگر و همکاران، 2008).
سرمایه‌گذاری در اقدامات حفاظت آب و خاک، نیازمند بررسی دقیق و طراحی بر مبنای تجربیات ثبت شده و ارزیابی اثرات و منافع حاصل از اقدامات است. تلاشهای دستهجمعی و منابع کافی برای کسب دانش و آموختن از موفقیتهای حفاظت آب و خاک امری لازم و ضروری است؛ لذا این سرمایه‌گذاریها ارزش بودجهی مصرف شده را بر مبنای اکولوژیک، اقتصادی و اجتماعی معین میسازد. هر روزه در جهان کاربران اراضی و متخصصان حفاظت آب و خاک تحقیقات و آزمایشهای بسیاری در رابطه با مدیریت خاک، بهبود حاصلخیزی زمین و حفاظت منابع انجام میدهند و به دانستههای زیادی دست پیدا میکنند که بسیاری از آنها دارای ارزش بالایی است اما متأسفانه به دلیل نداشتن یک روش استاندارد و یکنواخت ارزیابی نمیتوان نتایج حاصل پروژههای مختلف را در نقاط مختلف با شرایط اکولوژیک متفاوت مقایسه نمود و بنابراین نتایج حاصل از اجرای این پروژهها در سطح محلی باقیمانده و امکان استفاده از آن میسر نبوده در حالیکه ممکن است این پروژهی حفاظت آب و خاک یکی از انواع موفق حفاظت آب و خاک باشد.
با توجه به کمبود موجود در سطح بینالمللی برنامهی WOCAT در سال 1992 توسط انجمن جهانی حفاظت آب و خاک پیشنهاد و مصوب شد. برنامهی بررسی جهانی راهکارها و فنآوریهای حفاظت4 یا WOCAT، یک شبکهی جهانی از همکاری مؤسساتی است که از سال 1992 برای جمعآوری و استانداردسازی اطلاعات با جمعآوری نمودن، تشریح و ساختن دادههای قابل استفاده از نمونههای موفق فنآوریها و راهکارهای حفاظت آب و خاک جهان می‌باشد. این روش کار متناسب با نیازهای فردی متخصصان و مؤسسات مختلف در مقیاسهای گوناگون از محلی تا ملی، منطقهای و قارهای، و به منظور کسب و کامل نمودن تجربیات با ارزش متخصصان حفاظت آب و خاک طراحی شده است. این روش کار برای متخصصان و دانشمندان حفاظت آب و خاک این امکان را به وجود میآورد که دانستههای حاصل از پروژههای خود را با یکدیگر تقسیم نموده و دانش خود را افزایش و از آنها در تحقیقات خود استفاده و در شکلگیری بهترین تصمیمات در سطح مزرعه و در سطوح بالاتر یکدیگر را یاری کنند (رحیمی، 1389).
WOCAT مناسبترین روش دستیابی به یک سیستم مدیریت اطلاعات به خوبی آزمایش شده (IMS5) شامل یک استاندارد برای جمعآوری، ذخیره، تجزیه و تحلیل آزمایشهای حفاظت آب و خاک، و به طور همزمان، یک چهارچوب برای ارزیابی، پایش و مبادلهی اقدامات حفاظت آب و خاک را به وجود آورده است (رحیمی، 1389).

1-2- تعاریف و اصطلاحات
1-2-2- آبخیزداری
آبخیزداری عبارت است از مدیریت و بهرهبرداری هماهنگ، یکپارچه و قانونمند از منابع طبیعی، کشاورزی، انسانی و اقتصادی یک آبخیز به گونهای که منابع آب و خاک کاملاً حفظ گردیده و دچار تبعات منفی نگردد (ضیائی، 1380).
آبخیز عبارت است از مساحتی از سطح زمین که اطراف آن را ارتفاعات در برگرفته و رواناب حاصل از نزولات جوی بر روی این سطح در پستترین نقطه متمرکز شده و از آن خارج میگردد (ضیائی، 1380).

1-2-3- اقدامات6
عناصر یا اجزای فنآوریهای7 حفاظت آب و خاک هستند (لینیگر، 2008).

1-2-4- ارزیابی
ارزیابی فعالیتی است بعد از اجرا (رحیمی، 1389؛ به نقل از ایمبودن8، 1987). ارزیابی نتیجه بررسی و جمعآوری دادهها دربارهی پژوهش خاص، برنامه یا یک سازمان میباشد (رحیمی، 1389؛ به نقل از اسنیدر9 1981).
1-2-5- فنآوری10
شامل یک یا چند اقدام11 برای جلوگیری یا کاهش تخریب اراضی به منظور افزایش تولید و درآمد و افزایش امید به زندگی در سکنهی آبخیزها صورت میگیرد. به عنوان مثال سکوبندی12 یک فنآوری است و شامل چند نوع اقدام13 میباشد که عبارتند از اقدامات سازهای14، اقدامات گیاهی15 نظیر کشت گیاهان مختلف زراعی، باغی، و یا مرتعی بر روی سکو و اقدامات کشاورزی16 نظیر شخم زدن روی خطوط تراز است. این فنآوری بر حسب اقلیم (خشک، نیمهخشک، نیمهمرطوب، مرطوب)، نوع کاربری اراضی (زراعت سالانه، زراعت دائمی، چراگاه، جنگل، معدن، و …)، نوع تخریب (فرسایش آبی، فرسایش بادی، تخریب شیمیایی، تخریب فیزیکی، تخریب پوشش گیاهی، سازهای، مدیریت) و نوع دخالت (پیشگیری، کاهش، احیا) صورت میپذیرد (لینیگر، 2008).
1-2-6- فنآوریهای حفاظت آب و خاک17
عبارت است از یک یا چند اقدام حفاظتی برای جلوگیری و کاهش فرسایش و افزایش تولیدات در زمین که این اقدامات در 4 دسته، به شرح زیر طبقهبندی میشود (لینیگر، 2008).

الف: اقدامات زراعی18
اقدامات زراعی، به عنوان مثال، کشاورزی حفاظتی، کود/کمپوست، کشت روی خطوط تراز، مالچپاشی، مخلوطی از انواع کشت زراعی و … ، را شامل میشود.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب(به صورت کاملا تصادفی و به صورت نمونه) با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود-این مطالب صرفا برای دمو می باشد

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

– این اقدامات معمولاً مربوط به محصولات یک ساله هستند.
– در یک دورهی رشد و یا در یک فصل تکرار میشوند.
– طول عمر کوتاهی دارند و دائمی نیستند.
– به صورت موضعی اجرا نمیشوند.
– منجر به تغییر در نیمرخ شیب نمیشوند.
– به طور معمول مستقل از شیب هستند.

ب: اقدامات پوشش گیاهی19
اقدامات پوشش گیاهی، مانند کشت گیاهان بر روی خطوط تراز، و بادشکن، میباشد.
– بادشکن، درختکاری، ایجاد حصار، کشاورزی و… .
– معمولاً به کشت گراسهای پایا، بوتهها و درختها گفته میشود.
– معمولاً طول عمر پایدار و طولانی مدتی دارند.
– اغلب منجر به تغییر در نیمرخ شیب میشوند.
– اغلب در مساحتهای بین خطوط تراز و در یک ردیف، و یا مخالف باد کاشته میشوند.

شکل 1-1- نمونهای از اقدام پوشش گیاهی
ج: اقدامات سازهای20
اقدامات سازهای، مانند ایجاد تراس، بانکت، و پشتههای خاکی، میباشد.
– منجر به تغییر در نیمرخ شیب میشوند.
– عمردائمی و یا طولانی مدتی دارند.
– در ابتدا برای کنترل رواناب، سرعت باد و فرسایش به کار برده میشوند.
– در ابتدای کار نیاز به نهادههای زیادی نظیر نیروی کار، پول، و … هستند.
– معمولاً بر روی خطوط تراز و یا عمود بر جهت باد تعبیه میگردند.
– فاصلهی بین آنها بر اساس تندی شیب اجرا میشود.
– این سازهها از چوب، سنگ، بتون و سیمان یا فلز تهیه میشود.

شکل 1-2- نمونهای از اقدام سازهای
د: اقدامات مدیریتی21
اقدامات مدیریتی، مانند قرق کردن، تغییر کاربری اراضی، چرای تناوبی، و… میباشد.
– شامل ایجاد یک تغییر اساسی در کاربری اراضی است.
– شامل ایجاد اقدامات سازهای و زراعی نیست.
– منجر به بهبود پوشش گیاهی میشود.
– اغلب شدت استفاده را کاهش میدهد.

شکل 1-3- نمونهای از اقدام مدیریتی
1-2-7- راهکارهای حفاظت آب و خاک22
راهها و اهداف به کار برده شده برای ارتقا و تکمیلسازی فنآوری حفاظت آب و خاک و حمایت آن در دستیابی بیشتر استفادهی آب و خاک است (لینیگر، 2008).

1-2-8- مدیریت پایدار زمین یا SLM 23
کاربرد منابع زمین شامل خاک، آب، حیوانات و گیاهان به منظور تولید کالا و برطرف کردن نیازهای در حال تغییر انسان در حالی که به طور هم زمان تولید پتانسیل بلندمدت این منابع را تضمین و فعالیتهای زیست محیطی آنها را مطمئن میسازد (لینیگر، 2008).
1-2-9- حفاظت آب و خاک24
فعالیتهایی در سطح محلی که ظرفیت تولید زمین را در مناطقی که تحت تأثیر یا مستعد به تخریب هستند نگهداری و یا افزایش میدهد (لینیگر، 2008).

1-2-10- تخریب زمین25
زمین تخریب شده زمینی است که به دلیل فرآیندهای طبیعی یا انسانی، دیگر قادر به نگهداشتن وضعیت اقتصادی و یا عملکرد واقعی اکولوژیکی خود نیست. چندین مورد در ارتباط با تخریب زمین وجود دارد که تمامی آنها میتوانند در کاهش محصولات کشاورزی و دیگر خدمات اکوسیستم تأثیرگذار باشند که مهمترین آنها عبارتند از: (لینیگر، 2008).
الف- تخریب خاک:26 کاهش در ظرفیت تولید خاک به طوری که ناشی از فرسایش خاک و تغییر در عملکرد فیزیکی، شیمیایی، آبشناسی، و بیولوژیکی خاک میباشد.
ب- تخریب پوشش گیاهی:27 کاهش کمی و کیفی (نوع و ترکیب گونهها و …) ذیتوده طبیعی و کاهش پوشش گیاهی زمین، کاهش گونههای خوشخوراک بومی و سازگار، تکثیر گونههای خارجی یا مهاجم.
ج- تخریب آب:28 زوال کمی و کیفی در منابع آب سطحی و زیرزمینی (به عنوان مثال مشکلات ناشی از خشکی و رطوبت خاک).
د- تخریب اقلیم:29 تغییرات کوچک و بزرگ مقیاس در وضعیت اقلیمی، که باعث افزایش احتمال ضرر و زیان در محصول میشود.
ه- تلفات در اراضی زراعی در نتیجهی توسعهی شهری و صنعتی:30 کاهش در زمینهای مورد استفاده یا زمینهایی که پتانسیل تولید محصولات کشاورزی دارند که ناشی از تغییر کاربری زمینهای کشاورزی به شهری، صنعتی و استفادههای ساختمانی است. لازم است که تأکید شود اثرات متقابل و تنگاتنگی بین این موارد وجود دارد و بر تخریب اراضی تأثیر میگذارد.

1-2-11- تخریب فیزیکی31
مربوط به تخریب ساختمانی خاک توسط فرسایش پاشمان و در اثر از بین رفتن پوشش سطحی خاک و بارانهای شدید میباشد (لینیگر، 2008).

1-2-12- مرحلهی پیشگیری32
مربوط به اقدامات مدیریتی در حفاظت آب و خاک است. علائمی از تخریب اولیه در منابع طبیعی مشاهده میگردد؛ ولی هنوز تخریب شروع نگردیده است. لذا در این مرحله با اقدامات مدیریتی منابع سعی میگردد تا علائم تخریب از بین روند (لینیگر، 2008).
1-2-13- مرحلهی کاهش33
عمل مداخله در کاهش تخریبی که در حال پیشرفت است. این عمل در مرحلهای انجام میگیرد که تخریب در حال شروع شدن است. هدف اصلی جلوگیری از تخریب بیشتر و شروع به اصلاح منابع و عملکرد آن‌هاست (لینیگر، 2008).
1-2-14- مرحلهی احیاء34
مرحلهی احیاء زمانی است که زمین کاملاً تخریب شده، بهطوری که امکان استفاده از آن دیگر میسر نمیباشد و زمین عملاً غیر قابل بهرهبرداری شده و برای بازگرداندن آن نیاز به اقدامات سنگین سازهای، گیاهی، و مدیریتی بوده و به مدت زمان و هزینهی بیشتری برای مقابله نیاز است (لینیگر، 2008).

1-2-15- کاربری اراضی35
به فعالیتهای انسانی که مستقیماٌ مربوط به زمین یا به کار بردن ترکیبی از منابع آن و یا اثرگذاری بر روی آن هستند گفته میشود. به اصطلاح به مجموعهای از فعالیتها در هر نقطه از دنیا که با هدف سود و تولید بیشتر انجام میگیرد گفته میشود. یک کاربری اراضی معین و مشخص، ممکن است برای یک مکان خاص، و یا چندین مکان تعیین شود. کاربری اراضی یک پارامتر مهم، مربوط به تخریب خاک، و حفاظت آب و خاک است (لینیگر، 2008).
1-2-16- کاربران اراضی36
اشخاص یا نهادههایی که تکمیل کننده یا نگهدارندهی حفاظت زمین هستند شامل اشخاص، کشاورزان در مقیاس کوچک یا بزرگ، گروهها (جنس، سن، وضعیت، ذینفع)، شرکتهای تعاونی، کارخانههای صنعتی، مؤسسات دولتی و… هستند (لینیگر، 2008).

1-12-17- طول دورهی رشد (LGP)37
دورههایی که بارش بیشتر از 5/0 برابر تبخیر و تعرق پتانسیل، و دمای بیشتر از 5/6 درجهی سانتیگراد باشد، را طول دورهی رشد مینامند (لینیگر، 2008).

1-2-18- گروههای فنآوری حفاظت آب وخاک
1-2-18-1- کشاورزی حفاظتی
(اصولاً اقدامات زراعی) این گروه توسط سیستمهایی مشخص میشود که سه اصل اساسی را رعایت میکند. حداقل به هم زدگی خاک، درجهی پوشش خاک دائمی و تناوب زراعی را شامل میشود (لینیگر، 2008).
1-2-18-2- کود/ کمپوست (اصولاً اقدامات زراعی)
به کاربردن کودهای آلی و کمپوستها به منظور بهبود حاصلخیزی خاک، و به طور همزمان افزایش بهبود ساختمان خاک (مقابله با فشردگی خاک، وسله بستن خاک) و بهبود نفوذپذیری سطحی و عمقی را شامل میشود (لینیگر، 2008).
1-2-18-3- نوارها/ پوشش گیاهی (اصولا اقدامات گیاهی)
در این گروه، گراسها یا درختان به روشهای گوناگون به کار برده میشود. در مورد نوارهای گیاهی اغلب منجر به ایجاد پشتهها، تراسها به دلیل فرسایش ناشی از شخم (جابه جایی خاک به سمت پایین شیب) در خلال کشت میشوند. در موارد دیگر، اثرات پوشش گیاهی چند منظوره شامل افزایش پوشش زمین، بهبود ساختمان خاک، نفوذپذیری، و به همان اندازه کاهش فرسایش توسط آب و باد میباشد (لینیگر، 2008).
1-2-18-4- تلفیق جنگل با زراعت
به سیستم کاربری اراضی گفته میشود که درختان در حال رشد در ترکیب با محصولات زراعی، چراهگاه، یا مراتع و معمولاً در کنش متقابل اکولوژیکی و اقتصادی بین ترکیب سیستمها وجود دارند (لینیگر، 2008).
1-2-18-5- جمعآوری آب (سازه با گیاهی)
جمعآوری آب و متمرکز کردن رواناب حاصل از باران برای تولید محصول، یا برای بهبود کارایی گراسها و درختان در مناطق خشک، کمبود رطوبت فاکتور محدودکنندهی اول است، را جمعآوری آب گویند (لینیگر، 2008).
1-2-18-6- کنترل خندق (ترکیبات سازهای با گیاهی)

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

کنترل خندق در بر گیرندهی مجموعهای از اقدامات که نشان دهندهی این مشخصه و نوع شدید فرسایش، زمانی است که زمین نیاز به احیا دارد. در این گروه، یک محدودهی سراسری از اقدامات مختلف و ترکیبی وجود دارد. البته بندهای سازهای در منطقه غالب میباشد که اغلب با گیاهان دائمی تثبیت میشود. به طور معمول، فنآوریها در سرتاسر حوزهی آبخیز به کار برده میشوند (لینیگر، 2008).
1-2-18-7- تراس/سکوها (سازهای، اما اغلب ترکیب شده با گیاهی و یا زراعی)
سکوها انواع مختلفی دارند از سکوهای شیبدار به سمت شیب گرفته تا سکوهای تخت، یا بدون سیستم زهکشی (لینیگر، 2008).

1-2-18-8- مدیریت مراتع (اقدامات مدیریتی با ترکیب اقدامات گیاهی و زراعی)
بهبود مدیریت مراتع مربوط به کنترل تغییرات و تنظیم فشار چرا با احداث حصار آغاز، و سپس با به کاربردن چرای تناوبی یا قطع و حمل علوفهها و اصلاح پوشش گیاهی و تغییر مدیریت ادامه پیدا میکند (لینیگر، 2008).

1-2-18-9- دیگر فنآوریها

این گروه شامل ترکیبی از فنآوریهای مورد مطالعه است. برای مثال به کار بردن آبیاری قطرهای تا افزایش راندمان آبیاری، تثبیت تپههای ماسهای، تیمار جنگل، و احیای اراضی معدنکاوی میباشد (لینیگر، 2008).
1-3- ضرورت انجام تحقیق
مطابق با نقشهی جهانی تخریب خاک توسط GLASOD، تخریب خاک توسط انسان در جهان باعث 6/55 درصد فرسایش آبی، 9/27 درصد فرسایش بادی، 2/12 درصد تخریب شیمیایی، و 2/4 درصد تخریب فیزیکی شده است (اولدمن38 و همکاران، 1991).
پدیدهی فرسایش در حال حاضر به یکی از مشکلسازترین و در عین حال حساسترین معضل بشر تبدیل گردیده است؛ به طوری که از 500 میلیون هکتار زمین زراعی موجود جهان، مقدار 430 میلیون هکتار از این اراضی در فاصلهی سالهای 1960 تا 2000 میلادی، به دلیل فرسایش از دست رفته است (صوفی، 1383).
مطالعات انجام شده توسط پی منتل39 و همکاران (1992)، نشانگر این است که حدود 35 درصد از سطح خشکیهای کرهی زمین به نوعی تحت تأثیر عملکرد فرسایش خاک میباشند. اما در بین انواع فرسایش، فرسایش آبی یکی از اشکال مهم تخریب اراضی و محیط زیست است؛ به نحوی که با تخریب فیزیکی خاک و از دسترس خارج نمودن مواد و عناصر غذایی مورد نیاز گیاهان، پس رفت کمی و کیفی خاک حاصل میشود. در حدود 125 میلیون هکتار از اراضی ایران دارای فرسایش خاک خارج از حد طبیعی است (دهقان، 1363).
طبق برآورد سازمان خواربار و کشاورزی جهانی در سال 1980 میلادی، بیش از 56 میلیون هکتار از اراضی ایران در معرض خسارات ناشی از فرسایش آبی بالاتر از 10 تن در هکتار در سال بوده است. حوزههای آبخیز سدهای کشور دارای 250 میلیون متر مکعب در سال رسوبدهی میباشند و بیش از 500 میلیون متر مکعب رسوب نیز به شبکههای آبیاری و زهکشی وارد میشود. 91 میلیون هکتار از عرصههای آبخیز مولد هرز آب است و در سال معادل 97/61 میلیارد متر مکعب جریان سطحی مازاد شکل مییابد. بیش از 255 شهر و آبادیهای فراوان و قناتها و اراضی زراعی و بخشهای قابل توجهی از جادهها و راههای ارتباطی در مناطق سیلگیر واقع شدهاند. در بخش کشاورزی هر سال بیش از 2 میلیارد متر مکعب خاک حاصلخیز در اثر فرسایش خاک از اراضی شسته شده و باعث از بین رفته هزاران هکتار زمین و کاهش تولید محصول میگردد (مدیریت طرح جامع منابع طبیعی و آبخیزداری در فارس الگویی برای کشور، 1385).
با وجود اقدامات فراوان آبخیزداری و تأثیر مهم این اقدامهای در حفاظت آب و خاک، جلوگیری از سیل، کاهش فرسایش و افزایش درآمد بهرهبرداران، به دلیل عدم وجود روش کار واحد و استاندار، متخصصان آبخیزداری قادر نیستند به معرفی اقدامات مناسب و نتایج کار خود در اقلیمهای مختلف پرداخته و مسئولین، تصمیمسازان و تصمیمگیران کشور را در اختصاص بودجههای کافی برای جرای عملیات در سطح وسیع و مدت زمان کم توجیه سازند. به نظر میرسد اگر بتوان از یک روش استاندارد که در سایر کشورهای دنیا به کار رفته و نقاط ضعف و قوت آن مشخص شده استفاده نمود، قادر خواهیم بود هم مسئولین را با نتایج اقدامات انجام شده آشنا و آنان را در تأثیر بودجههای لازم و به موقع قانع کرد و هم به بهرهبرداران و کارشناسان سایر مناطق اطلاع رسانی نمود تا از فنآوریهای موفق و مفید برای شرایط مشابه استفاده نمایند.
با وجود اختصاص بودجههای در حد توان (20 میلیارد تومان بودجهی مختص استان فارس در سال 1388) و صرف انرژی بسیار فراوان توسط کارشناسان این رشته در ایران متأسفانه عدم استفاده از روش استاندارد جهانی WOCAT، سبب گردیده تا در نقشهی جهانی اقدامات حفاظت آب و خاک کشور ایران فاقد اطلاعات، معرفی شود. استفاده از این روش استاندارد جهانی، را قادر خواهد کرد تا به معرفی اقدامهای موفق خود در سطح بینالمللی بپردازد، با استفاده از این برنامه میتوان اثرات اقدامات متنوع آبخیزداری را در شرایط مختلف اکولوژیکی به صورت واقعه و کیفی تعیین و ارائه نموده، که در کدام یک از چالشهای موجود در حوزههای آبخیزداری این اقدامات موثر بودهاند، همچنین میتوان هزینههای مصرفی را کاهش و به دیگر اقدامات در حوزهها اختصاص داد. لذا کاربرد برنامهی WOCAT از چند بعد حائز اهمیت است.

دسته بندی : پایان نامه

دیدگاهتان را بنویسید